Publisert i Syn og Segn 1-2017
Før eg blei far, hadde eg idear om korleis eg skulle oppdra barnet mitt. Ungen skulle vere lydig og grei og alltid høyre på far sin. Vi skulle ete ved matbordet, utan forstyrrande lydar frå TV-apparatet eller iPaden. Vi skulle leike riktige leikar ute i naturen, sjølvsagt skulle vi det, og aldri skulle eg utsette den vesle for støyfulle leikeland, der det meste kostar meir enn det smakar, og der foreldra tuslar rundt med tomme og utslitne blikk. Aldri i livet om eg skulle bli ein slik far.
Foreldra mine er fødde i Pakistan på 1960-talet. Dei kom til Noreg som unge tenåringar. Deira oppseding har sikkert hatt ein god del å seie for oppsedinga av meg og søskena mine. Men kva og kor mykje av oppsedinga mi har rot i ein pakistansk familiekultur, og kva er norsk? Og kva skjedde med meg då draumen om farskapen blei ein realitet? Korleis blei eg, og mange med meg, ein forelder vi i røynda ikkje ønskte å bli?
BARNET I OSS
Eg har sett meg til rette i ein djup stol av kunstig skinn, i eit stort rom fylt av sveitte, tåfis og ungar som spring i sokkelesten mellom bur og leikeapparat. Dei sklir ned rutsjebaner, speler fotball, hoppar trampoline, jagar kvarandre inn i, mellom og gjennom ulike hinder. Alt er polstra og mjukt. Risikoen for at nokon skal skade seg er eliminert bort.
Det er høgt under taket på leikeland. Bokstaveleg tala. To mødrer i sofaen ved sida av meg snakkar saman. No og då kastar dei eit blikk etter ungane sine. Ei anna mor litt lenger borte fiklar med mobiltelefonen. Eg innbiller meg at ho sender meldingar til dei eldste ungane sine. Ber dei kome heim tidsnok. At dei ikkje må gløyme leksene sine. Slike ting.
Sjølv har eg teke med meg ei bok, Kimen, av Tarjei Vesaas. Eg veit ikkje kvifor det blei akkurat denne boka. Eg fata med meg det første eg fann, rett før vi drog. Eg gjer ting oftare utan å tenkje meg om. Gløymer lett. Var eg slik før eg blei far?
Rett framfor meg er avdelinga for dei minste ungane. Ei lita rutsjebane, eit par trampolinar og eit plastballbasseng, ein binge fylt av mjuke plastballar, som eg sjølv hadde stor glede av som barn. Eg var full av forventningar dei gongane vi reiste til McDonalds på Grorud for å ete french fries og McFish-burger (det var alt dei kunne tilby dei av oss som ikkje åt svin eller anna kjøtt som ikkje var halal) – og for å plaske i det mjuke plastballbassenget. Bingane med raude, grøne, blå og gule plastballar var ikkje vanlegare enn at vi vart ekstatiske kvar gong vi fekk auge på dei. Og sjølv no, medan eg drøymer meg bort i den mjuke stolen på leikeland, kjem det til meg ny energi og lysten til å kippe av meg skoa og kaste meg uti. For ei kjensle, og så herleg det ville vore!
Noko held meg likevel att. Er det blikket til dei andre foreldra? Mi eiga redsle for å skilje meg ut? Er eg for godt oppseda? Så les eg i staden i boka eg ikkje lenger anar kva dreier seg om, medan ungane herjar fritt. Men eg klarer ikkje å sleppe tanken. Saknet etter leiken plagar meg. Kvifor kastar eg meg ikkje ut i bassenget? Og når slutta vi å sysle med det som var så viktig for oss i dei formative åra, den gongen vi var sårbare og påverkelege, men opne og mottakelege for alt som var nytt? Kan leiken vere med på å opne sinnet vårt, gjere oss i stand til å forstå andre betre? Kva held oss att?
Barndommens dal ein gong på 90-talet: Eg kan hugse at vi drog ut tidleg om morgonen, vi leika på sletta, vi spela fotball og fann på det som passa oss. Vi drog heim når vi blei svoltne eller trong noko. Mor passa alltid på at vi såg skikkelege ut. At vi hadde reine klede, at håret var greidd og nasen fri for busar. Eg merka det ikkje då, men eg merkar det no, at dei innvandrarforeldra eg kjenner, framleis er veldig opptekne av dette: Ungane skal vere presentable. Norsk-pakistanske foreldre eg kjenner, tørkar nasen på ungen tvert dei ser at han renn. Og motsett: Eg kjenner etnisk norske foreldre som ikkje tek noko særleg på veg av at nasen renn eller at kleda ikkje er nyvaska. Mor mi, som er avdelingsleiar i ein barnehage, fortel at innvandrarforeldre ofte er meir opptekne av at ungane ikkje skitnar til kleda sine i barnehagen, enn etnisk norske foreldre er. Innimellom går det så langt at ungane unngår å søle seg til i sølepyttane, eller dei er redde for skit under neglene. Er det ikkje betre å la ungane få leike fritt og utforske verda, tenkjer eg. Eller har vi noko å lære av korleis oppsedinga av barn fungerer i andre kulturar? Korleis kan vi legge til rette for at norske barn blir sosialiserte og del av ein fellesskap?
LINA STRAM
Eg er lærar i skulen og møter kvar dag lydige og forventningsfulle ungdommar, men òg foreldre med bekymring for korleis det skal gå med barna deira – at dei skal ta dei rette og riktige vala.
Vi bør ha meir tiltru til ungane enn det vi i røynda har, og vi bør lære meir av korleis dei responderer på omgjevnadane sine. Barn er direkte og dedikerte. Dei er umiddelbare og ærlege. Fleire gonger har eg opplevd at min eigen treåring – i det han høyrer eller ser eit barn som er lei seg eller græt, om det er på butikken, kjøpesenteret eller leikeplassen – stoppar opp og ber oss om å trøyste vedkommande. Og når vi er ute og ruslar, vinkar han til dei han møter. Jamvel til dokkene i butikkvindauga. Eg blir sjarmert og glad, og tenkjer at den emosjonelle verktøykassa er som ho skal vere.
Eg hentar meir kaffi og plantar meg ned i den mjuke stolen – og let tankane gruble vidare på kva dei små eigentleg skal med oss vaksne, når dei likevel mistar så mange verdifulle og naudsynte verdiar og haldningar på vegen til vaksenlivet, som empati, eller å møte andre menneske fordomsfritt. Og difor, held eg fram, skal vi sleppe bekymringane og redsla for det som kan gå gale, og i staden akseptere at livet også er farleg, at det byr på utfordringar og smerte. At alt ikkje alltid er bra. Småbarnsfaren i meg er uroa for framtida og kanskje med god grunn?
Vi sit som haukar over ungane. Tigermammaer og curlingpappaer kallar dei oss. Alt for at dei, avkomma våre, dei som blei til fordi ei sædcelle grodde fast i kvinna han elskar, eller elska ein gong i tida, skal ha det så trygt og godt og overmåte bra som mogleg. Nokon går jamvel så langt som til å overvake ungane med GPS for å vere sikre på at dei kjem seg trygt til og frå skulen, eller heim i tide. Eller utstyrer ungar ned i 6-årsalderen med telefonar, slik at dei, foreldra, er sikre på å få tak i ungane til kvar tid. Men blir ungane tryggare av slikt? Og kva med bekymringsfulle småbarnsfedrar? Eller gjer kontrollsamfunnet oss endå meir engstelege og redde?
Like greitt å sjekke telefonen. Og kvar har guten gøymt seg no, tru?
Sjølv fekk eg mobiltelefon då eg var 16. Rett nok var ikkje mobil vanleg blant yngre den gongen. Og difor kjøpte eg han i skjul for pengar eg hadde spart. Mor mi var skeptisk, men syntest det var ein god idé, etter kvart. Det blei lettare for henne å få tak i meg, sa ho. Men mobilen skulle vise seg å bli ei plage. På slaget ni ringde ho og formana meg om å komme heim. Det var trass alt skule neste morgon. I helgane fekk eg rett nok vere ute til ti, og var eg ikkje heime innan den tid, ja då kima telefonen. Eg forstod ikkje pratet i media om at innvandrargutar blei gitt for mykje fridom av foreldra, at dei kunne gjere akkurat det dei ville. Det galdt i så fall alle dei andre innvandrargutane. Ikkje meg. Mor har fortalt meg seinare at det var naudsynt å halde streng kontroll. Ho ville ikkje at eg skulle hamne i dårleg selskap eller risikere å få eit dårleg rykte. Eg såg andre jamaldringar som byrja med rus og kriminalitet, både etnisk norske og innvandrarungdommar. 15 år gamle Assad syntest det var flautt og urettferdig å måtte dra heim klokka ni om kvelden. 32 år gamle Assad er glad for at lina var stram.
For hundre år sidan var dagens velferdssamfunn ein fjern og urealistisk draum, tenkjer eg. I dag er draumen verkeleg. Vi har alt vi treng. Framleis ber vi på eit sakn og ein lengsel. Kva drøymer vi om?
SEST TIL MIDDAG
Kva er viktig når ein skal oppsede eit lite menneske til å bli eit stort menneske? Eg spurde elevane mine om det for ikkje lenge sidan. Skuleflinke som dei er, byrja dei å snakke om skilnadene på autoritær og demokratisk oppseding, om fri og ufri oppseding. Stikkordet var fridom. Gjerne så fri som mogleg. Deira generasjon, dei som går i vidaregåande skule no, har blitt oppseda i rett demokratisk ånd, høyrer eg. Om ho har vore god eller ikkje, kan sikkert diskuterast. Avisene skriv at ungdommen er meir skikkeleg enn han nokon gong har vore. Dei drikk mindre, dei røykjer mindre. Dei er mindre kriminelle, dei bruker meir tid med familien sin, og dei trenar meir. Altså, noko riktig må foreldra ha gjort. Men så fortalde ein lærarkollega om ei mor som ringde, og som var bekymra for sonen, fordi ho meinte han var for mykje heime. Andre foreldre att fortel om ungdommar med dårleg sjølvkjensle. Nokon går så langt som til å krevje ein diagnose for det minste.
Refleksjonane over er korkje ukjente eller grensesprengjande. Vi har høyrt den same paradoksale leksa mange gonger. Likevel er det dette som opptek oss. Det sårbare og det skjøre. Filteret som manglar. Kvardagen som enkelt kan klappe saman. I eit av dei beste, tryggaste og best polstra samfunna i verda.
Eg tenkjer tilbake på min eigen oppvekst – i kryssinga mellom ein pakistansk og ein norsk kultur. Det hende at vi klaga over at dagen var kjedeleg. «Vi har ikkje noko å ta oss til med, alt er så kjedeleg», pleidde vi å seie. Mor på si side svara oss at den gongen då ho var lita, kjeda dei seg aldri. Og viss vi gjorde det, fortalde ho, så fann vi på ein leik.
Meldinga var enkel, og ho var klar: Finn på noko, eitt eller anna. Same kva. Prøv deg fram. Og gjer det sjølv. . Sest til middag.
Kanskje hadde dei pakistanske foreldra hennar nok å bekymre seg for – mat, varme, klede – dei same bekymringane som opptok hardtarbeidande småbarnsforeldre også i Noreg på denne tida. Barna var overlatne til seg sjølve. Her var ingen organisert fritidsaktivitet. Fedrane var på jobb, mødrene opptekne med husarbeid. Mor og dei andre ungane fann saman og dei ordna seg sjølve.
Slik var Pakistan for 40 år sidan, og slik er delar av Pakistan enno i dag. Då eg sjølv besøkte heimlandet til foreldra mine for ikkje lenge sidan, såg eg sjølv det same mønsteret. Eg kunne ikkje unngå å legge merke til at livet i Pakistan i dag liknar min eigen barndom på Furuset. Ungar som leikar for seg sjølve, utan tilsyn frå vaksne. Ungar som møter verda på eiga hand. Stor fridom. Få kontrollmekanismar. Tillit til kvarandre, og til at det meste ordnar seg. Det går bra.
Enno veit vi ikkje konsekvensane av den organiserte fritida, med foreldre som alltid står parate på sidelinja, klare til å køyre borna til og frå trening eller fest, er ei teneste eller ei bjørneteneste. Det veit vi kanskje ikkje før om ti eller tjue år.
«Dei store forventningars misnøye» kalla Tage Erlander, svensk statsminister, det i 1956. Når alt er godt, kanskje litt for godt, og vi får stadig stigande forventningar om at alt skal bli endå betre. Viss den svenske statsministeren kunne seie noko slikt i 1956, i eit forsøk på å oppsede sitt eige folk, kva skal ein norsk statsminister seie i dag? Vi veit – rasjonelt og logisk sett – at oljepengane gjer oss sløve og usjølvstendige. Men rusen stig. Like fullt – kva skal ein norsk statsminister seie for å oppsede oss til å bli gode, kloke, rasjonelle og reflekterte menneske som vil vere i stand til å ta tak i dei utfordringane som verda og velferdssamfunnet står overfor i dag? Kan velfødde og komfortable framtidsungar klare å møte dei utfordringar verda eller dei sjølve står overfor? Korleis vil dei klare seg?
Norsk og pakistansk oppseding har mange likskapar, men òg nokon skilnader. Eg hugsar at eg reagerte då ein kamerat på vidaregåande snakka til far sin med fullt namn: Fornamn og etternamn. Først trudde eg at han snakka til ein framand, eller stefaren, men nei, han kalla på far sin med fullt namn. Eg kunne aldri ha gjort det same sjølv. Eg kjenner heller ingen andre norsk-pakistanarar som gjer det. I mitt hovud ville det vore respektlaust å seie noko anna enn far eller mor til foreldra sine. Det same gjeld andre slektningar som er eldre enn ein sjølv. I Pakistan har alle relasjonar eit distinkt namn eller ord som fortel om relasjonen til vedkommande. Ofte blir det derfor ikkje naudsynt å bruke eigennamnet. I tillegg bruker ein tiltaleforma «De» både til vaksne og barn. Alt for å uttrykke respekt for kvarandre. No meiner ikkje eg at norske barn ikkje respekterer foreldra sine, men skilnadene mellom ei demokratisk og ei autoritær oppseding kjem ofte fram i språket og i tiltaleforma.
DET VI KAN KLARE
Eg legg boka frå meg i stolen. Er sugen på ein røyk. Opplyst som eg er, burde eg ha slutta for lenge sidan. Vil nokon av ungane sjå meg? Er eg eit dårleg forbilde? Sokkane mine klistrar seg til restane av brus og slush på golvet. Eg finn skoa i garderoben og forsvinn ut. Parkeringsplassen er full, og fleire kjem til. Ungar med stjerner i blikket, foreldra meir eller mindre motvillig diltande etter. Eg kan sjå i dei trøytte ansikta deira at dei ikkje gjer det for seg sjølv. I trygge omgivnadar skal ungane få leike og boltre seg. Eg tek eit djupt trekk av sneipen, og hufsar meg inn til dei andre.
Første gong eg blei ferska, var foreldra mine veldig skuffa. Ikkje sinte, men berre umåteleg skuffa. Eg var for smart til å røykje, sa dei. Ingen i familien røykte. Ikkje foreldra mine, ingen onklar eller tanter, ikkje besteforeldra, ikkje søskenbarna mine. Ingen. Bestefar var rettnok tobakksforhandlar i Pakistan, og han røykte – inntil far min, altså son hans, blei ferska for å gjere det same. Den dagen la bestefar bort røykpakka og rørte henne aldri sidan.
Bestefar har ein sterk vilje. Eg trur bestemt eg har arva noko av staheita hans, men manglar kan hende viljen. Eg burde jo slutte, seier eg til meg sjølv, medan eg nynnar på livsløgna om lastene hjå kvar og ein, og som likevel er der .
Mødrene i sofaen ved sida av meg har brukt den siste halvtimen til å skryte av ungane sine og alt dei kan klare. Ingen ting er umogleg. Ungane kan bli kva som helst, seier dei overtyda. No sit dei og drikk overprisa kaffi i pappkoppar og skryter av dei flinke mennene sine.
Eit liv for å byggje og styrke karakter, vise godheit, kjærleik, omtanke: Gudfryktige kvinner som bestemor seier at Allah ikkje gir oss større utfordringar enn han veit vi kan klare. Når livet buttar imot, og livet ikkje går slik vi ønskjer og vil, så er det ei utfordring frå Allah, forklarar ho, men aldri så stor at vi ikkje klarer å komme oss igjennom henne. Med styrkt karakter, må ein sjølvsagt håpe på. Vitskapsfolk seier det same, men utan guddommeleg innblanding.
Då eg studerte til å bli lærar, las eg fleire tekstar av psykologen og russaren Lev Vygotskij, som skreiv om den proksimale utviklingssona. Utviklingssona kan illustrerast med tre sirklar. Den inste sirkelen symboliserer det vi har av kunnskapar og dugleikar. Den neste sirkelen, utanpå den inste, er det vi kan lære på eiga hand, gjennom å lese, observere, erfare, prøve og feile. Den ytste sirkelen er det vi kan lære saman med og ved hjelp av andre. Så når ein lærar skal undervise og lære bort, er det viktig å komme til botnen i kva eleven kan, kva eleven kan lære seg på eiga hand, og kva eleven treng hjelp til å lære. Slik Allah ikkje gir utfordringar vi ikkje kan meistre, skal heller ikkje ein lærar gi altfor store utfordringar til eleven. Viss oppgåva blir for vanskeleg, utfordringa for stor, vil eleven og mennesket miste motivasjonen og håpet. Det gjeld i livet som i læringa.
KLAR FOR Å MØTE VERDA
Eg finn att plassen min ved sida av dei to mødrene som har så altfor mykje å prate om. Fordi eg kjem inn midt i samtalen deira, veit eg ikkje lenger kva dei pratar om, men det er noko om arbeid, og ein mellomleiar med usympatiske trekk. Han var ikkje sånn før, seier den eine. Kva meiner du? spør den andre. Nei, før var han hyggeleg, omgjengeleg, svarar den første. Kva skjedde? spør den andre. Han blei mellomleiar, svarar den første. Han jobba i avdelinga, var ein av oss, ein vanleg medarbeidar, fortset den første. Men så blei han avdelingsleiar. Han steig i gradane, blei sjefen til dei han først jobba saman med. No skal han få dei andre til å jobbe, han skal kontrollere og måle, effektivisere og rapportere oppover. Makt korrumperer. Det er ikkje noko ein berre seier, men psykologisk forsking viser at folk som får makt, blir meir instrumentelle og målorienterte i si åtferd, meir sjølvorienterte og utan hemningar med tanke på å få gjennom sin vilje. Som autoritære regime, altså. Er Fyrsten av Machiavelli pensum hjå norske mellomleiarar?
Eg tenkjer tilbake på ein samtale eg hadde med ei ung kvinne. Foreldra hennar er innvandrarar frå eit asiatisk land. Ho fortalde at folk med hennar bakgrunn ofte blir oppseda strengare enn dei etnisk norske vennane deira, som til dømes at jenter og gutar blir oppseda med ulike krav og forventningar. Jentene blir oppseda som berarar av ære og skam, seier ho.
Det er sjølvsagt ikkje slik for alle, men tendensen er der, også etter eigne erfaringar. Typisk pakistansk oppseding inneber å sosialisere barn og ungdom inn i eit hierarki der alle skal kjenne plassen sin. Eit hierarki der menn rår over kvinner og eldre står over unge. Eg kan hugse mang ei samkomme i slekta og der dei eldre mennene diskuterte eit eller anna, og der eg, som alltid har meint noko om det meste, la fram synspunkta og tankane mine. Ofte blei eg avvist med eit vink eller ein kommentar om at «du, Assad, er for ung til å meine noko som helst». Eller eg vart sett på som naiv, eller ikkje visste kva saka handla om.
Framleis blir eg – no og då – møtt på same måte i det norsk-pakistanske miljøet, sjølv om eg har passert 32, og sjølv om eg både føler og kjenner meg vaksen. Også i hovudet. Enno, i det norsk-pakistanske miljøet i Noreg, rår gammalmodige haldningar til oppseding, ei oppseding med tydelege autoritære trekk, og som i ein norsk kontekst blir oppfatta som både gammaldags og streng, som dreier seg om å få ungane til å lyde heller enn til å stille spørsmål. Som handlar om å skape frykt enn å invitere til samtale.
Machiavelli ville ha vore stolt.
Tidlegare utanriksminister og litteraturhistorikar Halvdan Koht skreiv i biografien om Henrik Wergeland frå 1908 at faren Nicolai Wergeland ein gong skreiv eit hefte som han kalla Hendricopaedie, ei slags handbok og ein rettleiar i oppsedinga av sonen Henrik, inspirert av Rousseaus filosofi. Rousseau var for ei fri og naturleg oppseding. Han ville ikkje institusjonalisere barndommen, slik vi gjer i dag. Barna skal gjerast klare for å møte verda og røyndommen der ute, seier Rousseaus. «Tar det stakkars barnet bare et skritt ut i verden eller et trinn ned trappen, er han straks fortapt. Slik lærer det ikke å tåle smerter; derimot øves det opp til å føle dem.»
Vi sit i bilen. Ungane i baksetet. Det er mørkt. Leikelandet har stengt for natta. Gatelysa kastar skuggar på asfalten. Eg køyrer ut på vegen. Blinkar inn i rundkøyringa, blinkar ut av rundkøyringa. Vegen er tom. Er dette kimen til noko nytt? Ungane har sovna. Eg kan skimte eit smil i søvnen. Dei er glade, dei er nøgde, og det er vel det einaste som betyr noko.
